Annelik Sonrası Kariyerde Markalaşma

Son yıllarda kadınlara anlatılan başarı hikayeleri bir yandan son derece ilham verici bir alan açarken, diğer yandan fark edilmesi daha zor, daha derin bir baskı üretmeye başladı. Çünkü başarı dediğimiz kavramın tanımı, çerçevesi ve içeriği aslında kişiden kişiye radikal biçimde değişebilecekken; bugün iş dünyasında hala büyük ölçüde para, kariyer ve mevki üzerinden, yani oldukça dar ve çoğu zaman eril bir dil üzerinden tanımlanıyor.

Bu çerçevenin içine yerleşen en güçlü söylemlerden biri ise şu: “Her şeyi yapabilirsin.”

Artık bu ifade yalnızca bir motivasyon cümlesi değil. Kariyer, annelik, partnerlik, arkadaşlık, yöneticilik ve bireysel gelişimi aynı anda kapsayan bütüncül bir performans beklentisinin adı. İyi bir kariyer, iyi bir anne olmak, iyi bir partner olmak, iyi bir yönetici olmak ve aynı zamanda kendi özüne uygun bir birey olarak kalabilmek…

İlk bakışta bu söylem, kadınlara geniş bir özgürlük alanı açıyor gibi görünüyor. Ama hayatın gerçekleri ve bu rollerin her birinin kendi içindeki gereklilikleri düşünüldüğünde, aslında bambaşka bir yapıyı görünür kılıyor: Aynı anda birden fazla rolü yalnızca taşımak değil, bu rolleri yüksek standartlarda ve çoğu zaman kusursuza yakın bir şekilde taşıma zorunluluğu. Dolayısıyla mesele artık “yapabilmek” değildir. Mesele, “aynı anda ne kadarını eksiksiz yapabilmek gerektiği”ne dönüştü.

Ve belki de daha kritik olan şu: Bu yoğunluk ve gürültü içinde, çoğu zaman en temel soruya bile yer kalmıyor: “Ben gerçekten bunu istiyor muyum?”

Çünkü etrafımız; sürekli koşan, üreten, yetiştiren ve performans gösteren insanların yarattığı başarı hikayeleriyle dolu. Biz de o hikayeleri izliyoruz. Bazen o hikayenin kahramanı biz de olabiliyoruz. Ama içten içe, çok daha sessiz bir yerde başka bir gerçeklik duruyor: Belki de istediğimiz şey tam olarak bu değil.

Bu yüzden aynı anda iki şey yaşanıyor: Bir yandan tükeniyoruz, diğer yandan başardığımız şeyin gerçek tatminini hissedemiyoruz.

“Her şeyi yapabilen kadın” Tuzağı

Bu noktada “her şeyi yapabilen kadın” anlatısının neden bu kadar yorucu bir yapıya dönüştüğünü daha net görebiliyoruz.

Bu anlatının temel problemi, başarının neredeyse tamamen performans üzerinden tanımlanması. Yani tekil bir alanda derinleşmek yerine, çoklu alanlarda eş zamanlı yeterlilik ve çoğu zaman mükemmellik bekleniyor. Oysa insan zihni bu şekilde çalışmıyor. Multitasking uzun süre bir beceri gibi anlatılmış olsa da, bugün biliyoruz ki aslında dikkat bölünmesi ve odak kaybı yaratıyor.

Cognitive Load Theory (Sweller) bu durumu açık biçimde ortaya koyuyor: Birey aynı anda çok sayıda karmaşık rolü optimize etmeye çalıştığında bilişsel yük artar, karar kalitesi düşer, dikkat bölünür ve zihinsel tükenmişlik hızlanır. Dolayısıyla problem zaman yönetimi değil. Problem, rol sayısı ile bu rollere yüklenen “mükemmellik” beklentisinin birleşimidir. Özellikle mükemmeliyetçilik eğilimi yüksek olan kadınlar için bu döngü, sürdürülebilir olmaktan çok uzak.

Kadınların bu çoklu rol baskısını neden daha yoğun deneyimlediğine baktığımızda ise tablo daha da netleşiyor. OECD ve ILO verileri, kadınların ev içi emeğin orantısız bir şekilde büyük kısmını üstlendiğini; aynı zamanda iş gücü içinde daha kesintili kariyer örüntülerine maruz kaldığını gösteriyor.

Bu durum literatürde “dual burden” yani çift yük olarak tanımlanıyor. Kadın yalnızca profesyonel bir rol üstlenmiyor; aynı zamanda çoğu zaman görünmeyen ikinci bir tam zamanlı rolü de taşıyor. Bu iki alanın toplamı, tek bir bireyin bilişsel ve duygusal kapasitesini sürekli sınırda tutuyor.

Annelik Sonrası Kariyer Tercihleri

Bu nedenle annelik sonrası dönem, yalnızca bireysel bir tercih alanı değil; aynı zamanda yapısal bir kırılma noktası olarak ortaya çıkıyor. McKinsey’in “Women in the Workplace” raporları, kadınların liderlik basamaklarında ilerleme hızının özellikle annelik sonrası dönemde belirgin şekilde yavaşladığını ve “mid-career drop-off” olarak tanımlanan görünürlük kaybının bu dönemde arttığını ortaya koyuyor.

Buradaki kritik nokta şu: Kadınlar anne olduktan sonra çoğunlukla iş gücünden tamamen çekilmiyor ama kariyer içindeki var olma biçimleri ve kariyer tercihleri değişiyor. Yani mesele “var olmak” değil, nasıl var olabildiğin.

Ve bu “nasıl”, çoğu zaman bireysel tercihlerden çok daha fazlasını içeriyor. Çünkü sistem, her zaman annelerin bu çoklu rol yapısını destekleyecek şekilde tasarlanmadı. 

Bunu yalnızca araştırmalarda değil, çevremizdeki gerçek hikayelerde de görüyoruz.

Danışmanlık verdiğim, aynı zamanda arkadaşım olan, mesleğinde son derece başarılı bir kadın; global bir şirkette 15 yıl sürekli seyahat edip çalışarak, birden fazla kez işi için farklı yerlere taşınarak, global başarılar ve ödüller kazanarak kariyerini inşa etti, kendi alanında Türkiye'de ve globalde ilklere imza attı. Ancak anne olduktan sadece bir yıl sonra, aynı pozisyon için “yetersiz” görülerek işten çıkarıldı.

Bu örnek tekil değil. Sistemin çoğu zaman nasıl işlediğini gösteren bir örnek.

Dolayısıyla idealler ne olursa olsun, özellikle anne olduktan sonra oyunun kuralları her zaman bizim lehimize çalışmıyor. Ve yol tıkandığında, çoğu kadın kendi yolunu sıfırdan yaratmak zorunda kalıyor.

Anne olduktan sonra: “O kadar okudun, iyi yerlere geldin, işini nasıl bırakırsın?”

Benim kendi annelik deneyimim de bu çerçevede şekillendi.

Kendini uzun yıllar boyunca kariyeri ve başarısıyla tanımlayan biri olarak, hamile kaldığımda içimde çok net bir istek vardı: Oğlumla olmak istiyordum. O sırada Londra'da yönetici olarak çalışıyordum, devam etme olasılığımda önümde çok farklı bir kariyer penceresi olacağını biliyordum. Fakat, dışarıdan gelen tüm seslere rağmen “o kadar okudun, iyi yerlere geldin, işini nasıl bırakırsın?”, “sonra geri dönmek çok zor olacak”, kendi iç sesimi dinledim. Çünkü oğlumu bırakıp işe gitmek istemiyordum. Nitekim bir süre sonra da: “Peki şimdi benim kariyerime ne olacak?” sorusuyla baş etmek durumunda kaldım. Ne istediğimi tam olarak bilmiyordum belki, ama ne istemediğimi çok iyi biliyordum. Sabahtan akşama kadar oğlumdan ayrı olmak istemiyordum. Aslında bu ihtiyacımı karşılayacak başka bir yapı olmadığı için (o zaman hibrit çalışma da yok tabi), kendi işimi kurdum.

Evet, yaptığım işi çok seviyorum. Evet, çok anlamlı buluyorum. Ve evet, tutkulu olduğum bir alanı işe dönüştürdüm. Ama aynı zamanda bu, yalnızca bir “tercih” değil; mevcut sistem içinde başka bir seçeneğimin olmamasının da bir sonucuydu. 

Aslında tam burada, yani annelik deneyimimin ortasında, kişisel marka kavramı benim için teorik bir çerçeve olmaktan çıkıp çok daha somut, çok daha yaşamsal bir yere oturdu. Çünkü o noktada mesele artık yalnızca ne iş yaptığım ya da nasıl göründüğüm değildi; çok daha temel bir soruya dönüştü: Ben kimim ve nasıl var olmak istiyorum? Kime hizmet etmek istiyorum? Benim hayati seviyede dert ettiğim konu ne? Kişisel marka kavramı, literatürde daha çok görünürlük, etki alanı ve profesyonel konumlanma ile ilgiliydi. Ama annelikle birlikte fark ettiğim şey şu oldu: Kişisel marka, aslında ne yaptığından çok, neyi bilinçli olarak seçtiğinle ilgili. Olduğun kişiyi nasıl işinde en etkin şekilde ifade ettiğinle ve nasıl kendinle merkezli kalarak etki alanını artırdığınla, yarattığın değerin karşılığını maddi-manevi nasıl talep ettiğin ve aldığınla ilgiliydi. Ve buna en çok ve hala iş hayatındaki kadınların ihtiyacı var. Çünkü iş dünyasında standartları da oyunun kurallarını da yaratan biz değildik, ama artık olmalıydık.

Çünkü ilk defa hayatımda, her şeyi aynı anda yapamayacağım çok netti. Zamanım sınırlıydı, enerjim sınırlıydı ve belki de en önemlisi zihinsel alanım sınırlıydı. Önceliğim başkaydı. Bu sınırlılık hissi ilk başta bir kayıp gibi görünse de, aslında beni çok daha net bir gerçeklikle yüzleştirdi. Her şeyi yapamam ama bir şeyi gerçekten iyi yapabilirim. Ve bu farkındalık, "kişisel marka" konseptine dair bütün algımı değiştirdi.

Artık mesele daha fazla rol eklemek değildi; bazı rollerle kurduğum ilişkiyi yeniden tanımlamaktı. Daha fazla görünür olmak değildi; ne için ve nasıl görünür olacağımı seçmekti. Daha çok şey yapmak hiç değildi; aksine neyi yapmayacağımı netleştirmekti. Çünkü annelikle birlikte hayat bana çok sert ama çok gerçek bir şey öğretti: Odak artık bir tercih değil, bir zorunluluktu. Ve bu zorunluluk, dışarıdan bakıldığında bir kısıt gibi görünse de, aslında içeride çok güçlü bir netlik ve özgürlük alanı yarattı.

Herkesin her şeyi olmak değil, bir şeyin en iyisi olmak

Ne olmak istemediğimi fark ettiğimde, ne olmak istediğime daha da yaklaşabildim. Ne yapamayacağımı kabul ettiğimde, gerçekten neye alan açabileceğim ortaya çıktı. Bu yüzden bugün kişisel markaya bakışım çok daha net ama çok daha derin: Kişisel marka, hayatındaki tüm rolleri aynı anda ve mükemmel şekilde yönetmek değil; o rollerin içinde kendine ait olanı kaybetmemek ve hangi rolde, hangi alanda derinleşeceğini bilinçli olarak seçebilmek. "Herkesin her şeyi olmak değil, bir şeyin en iyisi olmak".

Çünkü en temel yanılgı hala aynı yerde duruyor: Her şeyi yaparsam daha güçlü olurum. Oysa gerçek güç, her şeyi aynı anda taşımakta değil; neyi taşıyacağını bilmekte ortaya çıkıyor. Ve belki de kişisel marka dediğimiz şey tam olarak burada başlıyor: Hayatın senden eksilttiği değil, seni seçmeye zorladığı yerde.

Kendi işimi kurduğumdan beri 7 senedir 15'ten fazla ülkede 5000'den fazla kadınla çalıştım. Başarılı Kadından Marka Kadına giden yolculukta, hepimizin hikayesi aslında birbirinden hem çok farklı, hem de çok aynı.

En büyük yanılgı: "Her şeyi yaparsam daha güçlü olurum"

En büyük yanılgı şu: “Henüz yeteri kadar iyi değilim. Ancak her şeyi en iyi ben yaparsam yeterli ve başarılı olurum.” 

Oysa gerçek tam tersi.

Her şeyi yapan kadın görünür olabilir. Başarılı olabilir. Para kazanabilir. Mevki sahibi olabilir. Ama neyi temsil ettiği net olmayan kadın, kalıcı bir iz bırakamaz ve alanında markalaşamaz. Günün sonunda her şeyi kendi yaptığı için, yarattığı başarıyı hem göremez hem de tükenir ve sürdürülebilir bir kariyer inşaa edemez. Araştırmalar da “niche clarity” yani dar ve net odak alanına sahip profesyonellerin daha hızlı güven inşa ettiğini, daha kolay hatırlandığını ve daha güçlü algı değeri oluşturduğunu gösteriyor.

Kişisel marka daha fazla şey yapmak, daha fazla rol taşımak ya da daha fazla alanda görünmek değil. Aksine kişisel marka, seçilmiş bir odak alanı içinde yüksek tutarlılık ve fayda üretme kapasitesidir. Güçlü bir kişisel marka, her şeyi aynı anda taşımaya çalıştığında değil; hangi rolleri bilinçli olarak sadeleştirdiğinde ya da destek aldığında, ya da bazılarını mükemmel yapmamayı kabul ettiğinde ortaya çıkar. 

Alanında marka olmak için her şeyi bilmek, her rolü mükemmel taşımak ya da her alanda görünmek gerekmez. Bazen en stratejik karar, daha fazlasını eklemek değil; her şeyde iyi olmaya çalışmayı bırakıp bir şeyde gerçekten netleşmeyi , odaklanmayı ve uzmanlaşmayı seçmektir.