Her Şeyi Oldurmak Zorunda mıyız?

İş hayatında bazı insanların neredeyse her şeyi oldurabildiğini fark ettiniz mi?
Zor müşterileri ikna eder, imkansız takvimlere yetişir, sınırlı bütçelerle çözüm üretir, değişen beklentilere uyum sağlar ve bir şekilde sonuç alırlar. Genellikle de organizasyonların en güvenilir, en çalışkan ve en çok sorumluluk üstlenen profesyonelleri olarak tanınırlar. Özellikle başarılı kadınların hikayelerinde bu beceriye sıkça rastlıyorum. Ancak son zamanlarda bu özelliğin pek konuşulmayan başka bir yönü üzerine düşünüyorum: Her şeyi oldurabilen insanlar, bazen neyi oldurmamaları gerektiğini ayırt etmekte zorlanıyor olabilir mi?
Çünkü bir işi oldurmak her zaman başarı anlamına gelmiyor. Bazen bir anlaşmayı sonuçlandırırken emeğimizin karşılığından, bir ilişkiyi sürdürürken sınırlarımızdan, bir fırsatı kaçırmamak için profesyonel standartlarımızdan vazgeçebiliyoruz. Üstelik bunu çoğu zaman taviz vermek olarak değil; esneklik, çözüm-sonuç odaklılık, profesyonellik veya müzakere olarak tanımlıyoruz. Sonuç elde edildiği için de süreç boyunca nelerden vazgeçtiğimizi, vazgeçtiğimiz şeye değip değmediğini yeterince sorgulamıyoruz.
Burada asıl ilgimi çeken, neden bazı insanların sürekli uyum sağlayan, koşulları esneten ve karşı tarafı memnun etmeye çalışan kişi rolünü üstlendiği. Bunun ne kadarı kişisel tercih, ne kadarı öğrenilmiş davranış, ne kadarı da özellikle kadınlardan beklenen toplumsal rollerin bir sonucu? Daha da önemlisi, bir noktadan sonra başkalarının beklentilerini karşılamak için gösterdiğimiz bu çaba, kendi değerimizi nasıl algıladığımızı ve profesyonel dünyada nasıl konumlandığımızı etkiliyor mu?
Kişisel markalaşmanın en az konuşulan ama en stratejik boyutlarından biri tam da burada başlıyor: Kendi değerini bilmek kadar, o değeri hangi koşullarda sunacağını (ya da sunmayacağını) seçebilmek. İş dünyasında bazen olumsuz bir çağrışımla kullanılan “tok satıcı olmak” ifadesini bu nedenle yeniden düşünmeye değer buluyorum. Çünkü gerçek anlamda "tok satıcı olmak", fırsatları küçümsemek veya kendini ulaşılmaz kılmak değil; bir fırsatı elde etmek için kendi değerinden ne ölçüde vazgeçmeye hazır olduğunu bilinçli biçimde değerlendirebilmek.
Peki kadınların başarı, uyum ve onaylanma arasında kurduğu ilişki bu seçimleri nasıl etkiliyor? Sosyal psikoloji ve örgütsel davranış alanındaki araştırmalar, bu soruya düşündürücü yanıtlar sunuyor.
Kadınların uyumlu olma beklentisi nereden geliyor?
Kadınlara yönelik toplumsal cinsiyet kalıpları incelendiğinde, kadınların sıklıkla sıcaklık, yardımseverlik, anlayış ve iş birliği gibi özelliklerle ilişkilendirildiği görülüyor. Alice Eagly ve Steven Karau'nun ortaya koyduğu Role Congruity Theory, kadınlara ilişkin toplumsal beklentiler ile liderlik rollerine atfedilen özellikler arasındaki uyumsuzluğun kadınların nasıl değerlendirildiğini etkileyebildiğini açıklıyor.
Bu çerçevede kadınlardan bir yandan kararlı, iddialı ve sonuç odaklı liderler olmaları beklenirken diğer yandan geleneksel olarak kadınlarla ilişkilendirilen uyumlu ve destekleyici davranışları sürdürmeleri istenebiliyor. Kadınların bu beklentilerden birine daha fazla yaklaşması, diğerinden uzaklaştıkları yönünde değerlendirilmelere yol açabiliyor.
Hannah Riley Bowles, Linda Babcock ve Lei Lai'nin dört deneylik araştırması bu çelişkiyi somutlaştırıyor. Araştırmacılar, ücret pazarlığı başlatan kadınların belirli koşullarda aynı davranışı sergileyen erkeklere kıyasla daha olumsuz sosyal değerlendirmelerle karşılaşabildiğini gösterdi. Bulgular, kadınların pazarlık konusunda daha çekingen davranmasının yalnızca bireysel özgüven eksikliğiyle açıklanamayacağını, talepkar görünmenin olası sosyal sonuçlarının da bu davranış üzerinde etkili olabileceğini düşündürüyor.
Bu araştırmayı çok önemli buluyorum çünkü kadınların neden her zaman daha fazla talep etmediğini (özellikle ücret-maaş konuşmalarında), neden daha net sınırlar koymadığını veya neden bazı koşulları kabul ettiğini yalnızca kişisel özelliklerle açıklamamızın ne kadar yetersiz olduğunu gösteriyor. Bazen bir kadının uyumlu davranması, kendine güvenmediği için değil, uyumsuz olarak algılanmanın bedelini daha önce deneyimlediği veya öngördüğü için olabilir.
Burada people pleasing olarak adlandırılan, başkalarının beklentilerini ve memnuniyetini kendi ihtiyaçlarının önüne koyma eğilimi de devreye girebiliyor. Ancak bu kavramı kadınlara özgü bir kişilik özelliği olarak değerlendirmek doğru olmaz. Daha önemli olan, kadınlardan sosyal olarak beklenen davranış kalıplarının bazı durumlarda kendi çıkarlarını savunmalarını zorlaştırabilmesidir.
Özellikle iş bitiren, başarılı kadınlarda bu durum farklı bir biçimde ortaya çıkabiliyor. Bir işi çözebilmek, sorumluluk almak, krizleri yönetmek ve herkesin beklentisini karşılamak zamanla profesyonel kimliğin önemli bir parçasına dönüşebiliyor. Kişi yalnızca işini iyi yapan biri olmakla kalmıyor; her koşulda çözüm bulan, işleri kolaylaştıran ve kimseyi zor durumda bırakmayan kişi olarak tanınmaya başlıyor. Başlangıçta güçlü bir yetkinlik olan bu özellik, sınırları belirlenmediğinde kişinin üzerinde sürekli daha fazlasını üstlenme baskısı yaratabiliyor.
Bir işi oldurmanın görünmeyen maliyeti
Bir iş birliği görüşmesi düşünelim. Karşınızdaki kurumla çalışmak istiyorsunuz çünkü projenin stratejik açıdan değerli olduğuna inanıyorsunuz. Görüşmeler ilerledikçe başlangıçta konuşulan bütçe azalıyor, teslim kapsamı genişliyor ve zaman planı daralıyor. Siz ise bu fırsatı kaybetmemek için her yeni talebe bir çözüm üretmeye çalışıyorsunuz. Sonunda anlaşma gerçekleşiyor ve dışarıdan bakıldığında başarılı bir sonuç elde edilmiş gibi görünüyor.
Ancak bu noktada sorulması gereken yalnızca anlaşmanın gerçekleşip gerçekleşmediği değil, hangi koşullarda gerçekleştiğidir. Bu süreçte zamanınızdan, emeğinizin karşılığından, çalışma standartlarınızdan veya profesyonel önceliklerinizden ne kadar vazgeçtiniz? Elde ettiğiniz sonuç, başlangıçta ulaşmak istediğiniz hedefle hala aynı mı? Yoksa bir noktadan sonra asıl amacınız doğru iş birliğini kurmak değil, ne pahasına olursa olsun anlaşmayı tamamlamak mı oldu?
Elbette iş hayatında esneklik, müzakere ve karşılıklı taviz kaçınılmazdır. Sağlıklı bir iş birliği, tarafların farklı ihtiyaçlarını dikkate almasını gerektirir. Burada sorguladığım şey taviz vermenin kendisi değil, tavizin hangi motivasyonla ve hangi sınırlar içinde verildiği. Stratejik bir hedef için bilinçli olarak koşulları yeniden düzenlemek ile kabul görmek veya fırsatı kaçırmamak için kendi standartlarını sürekli geri çekmek arasında önemli bir fark var. Fırsatı kaybetme korkusunun, bazen o fırsatın gerçek değerini değerlendirmemizin önüne geçebileceğini de düşünmek gerekir. Bazen bir işi gerçekten istediğimiz için değil, o işi kaybetmeyi başarısızlık olarak yorumladığımız için oldurmaya çalışıyor olabiliriz. Özellikle başarıyı sürekli ilerlemek, daha fazla sorumluluk almak ve önümüze çıkan fırsatları değerlendirmekle özdeşleştirdiğimizde, vazgeçmek de gereğinden fazla olumsuz bir anlam kazanabiliyor.
Oysa stratejik karar vermek, yalnızca fırsatları değerlendirme becerisi değil, bazı fırsatlardan bilinçli olarak vazgeçebilme becerisidir. Bazen bir işi almak büyümek, ilerlemek değil de stratejik olarak değer düşürmek, küçülmek, geriye gitmek olamaz mı?
Kişisel Markalaşmada “Tok Satıcı” olabilmek
Kişisel markalaşma çalışmalarımda üzerinde önemle durduğum konulardan biri, kişinin kendi değerini nasıl tanımladığı ile bu değeri profesyonel yaşamında nasıl temsil ettiği arasındaki ilişkidir. Çünkü kişisel marka yalnızca nasıl görünmek istediğimizle veya kendimizi nasıl anlattığımızla ilgili değildir. Aldığımız kararlar, kabul ettiğimiz koşullar, kurduğumuz ilişkiler ve tekrar eden davranışlarımız da insanların bizim hakkımızdaki algısını şekillendirir.
Bu noktada iş hayatında sık kullandığımız “tok satıcı olmak” ifadesinin kişisel markalaşma açısından önemli bir karşılığı olduğunu düşünüyorum. Tok satıcı olmak illa ki kibirli, mesafeli veya ulaşılmaz davranmak anlamına gelmiyor. Kendi değerini bilen, sunduğu katkının farkında olan, profesyonel standartlarını tanımlamış ve her fırsatı kabul etmek zorunda hissetmeyen bir duruşu ifade ediyor.
Güçlü bir kişisel marka inşa etmek, herkes tarafından tercih edilmeye çalışmak değildir. Kimlerle, hangi koşullarda ve hangi değerler doğrultusunda çalışmak istediğini de bilmektir. Çünkü bir profesyonelin değeri yalnızca başkalarının ona sunduğu fırsatlarla değil, kendisinin yaptığı seçimlerle de görünür hale gelir.
Geliştirdiğim brandyMe Kişisel Markalaşma Metodolojisi kapsamında ele aldığım Kimlik–Eylem–Algı ilişkisi, bu konuyu değerlendirmek için önemli bir çerçeve sunuyor. Kimlik, kişinin değerlerini, güçlü yönlerini, uzmanlığını ve profesyonel olarak kim olmak istediğini ifade eder. Eylem, bu kimliğin günlük kararlara, davranışlara ve ilişkilere nasıl yansıdığını gösterir. Algı ise bütün bu deneyimlerin başkalarının zihninde nasıl bir profesyonel itibar oluşturduğuyla ilgilidir.
Örneğin kendinizi uzmanlığına güvenen, stratejik düşünen ve yüksek standartlarla çalışan bir profesyonel olarak konumlandırmak istediğinizi düşünün. Buna rağmen sürekli son dakika taleplerini kabul ediyor, iş kapsamının kontrolsüz genişlemesine izin veriyor, kendi önceliklerinizi geri plana atıyor ve sınırlarınızı ifade etmekte zorlanıyorsanız, tanımladığınız profesyonel kimlikle davranışlarınız arasında bir uyumsuzluk oluşabilir.
Bu durum yalnızca zaman yönetimi veya müzakere becerisiyle ilgili değildir. Uzun vadede kişisel marka algınızı da etkileyebilir. Çünkü insanlar bizimle nasıl çalışabileceklerine ilişkin beklentilerini çoğu zaman tekrar eden deneyimler üzerinden geliştirirler. Sürekli ulaşılabilir olduğumuzda, her talebi kabul ettiğimizde veya her koşula uyum sağladığımızda, bu davranışlar zamanla profesyonel ilişkilerimizin yazılı olmayan kurallarına dönüşebilir.
Dolayısıyla kişisel marka yönetiminde sınır koymak, yalnızca kendimizi korumak için değil, sunduğumuz değeri tutarlı biçimde temsil etmek için de önemlidir.
Daha Fazla Fırsat mı, Daha Doğru Fırsatlar mı?
Son yıllarda kişisel markalaşma alanında gözlemlediğim önemli sorunlardan biri, görünürlüğün giderek başlı başına bir hedefe dönüşmesi. Daha fazla bağlantı kurmak, daha fazla içerik üretmek, daha fazla etkinliğe katılmak ve daha fazla fırsat değerlendirmek çoğu zaman kişisel marka gelişiminin göstergeleri olarak sunuluyor.
Oysa savunduğum Slow Personal Branding yaklaşımının temelinde farklı bir düşünce var: Görünürlükten önce Kimlik hizalanması; Görünürlükten önce kimlik, değerler, hedefler ve davranışlar arasında uyum oluşturmak.
Bu yaklaşımda mesele mümkün olduğunca çok fırsata ulaşmak değil, hangi fırsatların kişisel marka stratejimizle gerçekten örtüştüğünü değerlendirmek. Çünkü her yeni proje bizi istediğimiz profesyonel konuma yaklaştırmayabilir. Her yeni ilişki anlamlı bir iş birliğine dönüşmeyebilir. Her görünürlük fırsatı, hatırlanmak istediğimiz uzmanlık alanını güçlendirmeyebilir.
Bazen bir fırsatı reddetmek, kısa vadede kayıp gibi görünse de uzun vadede daha tutarlı bir profesyonel konumlandırma sağlayabilir. Burada önemli olan, her şeye hayır demek değil; neye neden evet dediğimizi bilmek.
Özellikle kadınların kariyerlerinde bu seçiciliği geliştirmelerinin önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü başarılı olmayı her koşulda çözüm üretmek, herkese yardımcı olmak veya bütün fırsatları değerlendirmek üzerinden tanımladığımızda, kendi ihtiyaçlarımızı ve uzun vadeli hedeflerimizi ikinci plana atma riskimiz artıyor.
Peki Nereden Başlamalıyız?
Bu konuyu yalnızca farkındalık düzeyinde bırakmamak için, önümüzdeki ay vereceğiniz profesyonel kararlarda uygulayabileceğiniz küçük bir değerlendirme öneriyorum.
Yeni bir iş, proje, davet veya iş birliği fırsatıyla karşılaştığınızda karar vermeden önce kendinize beş soru sorun:
1)Bu fırsatı gerçekten istediğim için mi değerlendiriyorum, yoksa kaçırmaktan mı korkuyorum?
2)Kabul etmem için vazgeçmem gereken koşullar neler? Bu koşullardan hangileri müzakere edilebilir, hangileri benim için vazgeçilmez?
3)Bu fırsata evet dediğimde zamanımı ve enerjimi ayıramayacağım başka neler var?
4)Bu karar uzun vadede oluşturmak istediğim kişisel marka algısını destekliyor mu?
Bu soruların amacı daha az çalışmak, daha az sorumluluk almak veya fırsatlara kapalı olmak değil. Tam tersine, zamanımızı, enerjimizi ve uzmanlığımızı gerçekten değer yaratabileceğimiz, stratejik alanlara yönlendirebilmek.
Ayrıca hemen yanıt vermeyi gerektirmeyen taleplerde kendinize düşünme alanı açmayı deneyin. “Bir değerlendireyim, size dönüş yapayım” demek, her zaman anında çözüm üretme sorumluluğunu üstlenmekten daha bilinçli bir başlangıç olabilir. Böylece otomatik uyum gösterme refleksiyle stratejik karar verme arasında küçük ama önemli bir mesafe oluşturabilirsiniz.
Başarılı kadınlarla çalışırken sıklıkla karşılaştığım bir özellik var: Bir şeyi başarmak için ne kadar çaba göstermeleri gerektiğini çok iyi biliyorlar. Sorumluluk almaktan, çözüm üretmekten ve gerektiğinde fazladan emek vermekten çekinmiyorlar. Ancak bazen aynı kararlılığı kendi sınırlarını korumak, beklentilerini ifade etmek veya kendilerine uygun olmayan bir fırsattan vazgeçmek konusunda göstermekte zorlanabiliyorlar.
Başarılı Kadından Marka Kadına geçişin önemli aşamalarından biri tam da burada başlıyor. Başarıyı yalnızca elde ettiğimiz sonuçlar üzerinden değil, o sonuçlara ulaşırken kendimizle ne kadar uyumlu kaldığımız üzerinden de değerlendirmeyi öğrendiğimizde.
Çünkü profesyonel değerimizi her fırsatı kabul ederek kanıtlamak zorunda değiliz. Bazen değerimizi en güçlü biçimde ortaya koyduğumuz an, hangi koşullarda çalışmak istediğimizi açıkça ifade ettiğimiz veya bize uygun olmayan bir fırsata saygıyla hayır diyebildiğimiz andır.
Bir şeyi oldurabiliyor olmak, onu oldurmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Belki de gerçek profesyonel olgunluk, artık her şeyi oldurmaya çalışmak yerine neyin gerçekten oldurulmaya değer olduğuna karar verebilmektir.


